سومین بهار بی قیصر... 

آخرین جلسه حلقه مهر در سال88 با یاد قیصر امین پور به کار خود پایان داد.

این جلسه مطابق همه هفته ها از ساعت 5تا8 برگزار شد، ساعد باقری و فاطمه سالار وند برگزاری جلسه را بر عهده داشتند.

این جلسه با کمی تفاوت نسبت به هفته های پیش برگزار شد،علاوه بر اینکه چند مهمان حضور داشتند، برنامه هایی چون موسیقی، آواز و فیلم نیز برای حاضرین اجرا شد.

این برنامه به بهانه سومین بهار بی قیصر به عکس و نام او شروع به کار کرد.آیه امین پور و همسر مرحوم امین پور نیز در این جلسه همراه حاضران بودند.

در ابتدای این برنامه پس از پخش فیلم کوتاهی از قیصر امین پور، ساعد باقری صحبت های خود را با اعضای حلقه مهر با شعر کوتاهی آغاز کرد:

آمد بهار خرم و آمد رسول یار    مستیم و عاشقیم و خماریم و بی قرار

بوی قیامت است که بر کرد سرزخاک   پوسیدگان بهمن و دی مردگان پار

آخرین جلسه حلقه مهر در سال 88 را پیشاپیش با تبریک سال نو آغاز می کنم،سال سنگین و گاه مهیبی بر ما گذشت و خیلی زیاد از چهره های ادبی و هنری را از دست دادیم.

به رسم معمول در آخرین جلسه سال از چهره های ادبی و هنری و به خصوص شاعرانی که طی سال از دست داریدم همراه یک یادکرد ویژه از عزیز همهیشه حاضر قیصر عزیزبرنامه پایانی سال را اغاز می کنیم.

سال گذشته چیزی حدود 60 هنرمند مهم و تاثیر گذار در قلمرو هنر و ادبیات از دست دایدم،از جمله آنها استاد محمود شاهرخی،استاد ازجمند رضا سید حسینی در قلمرو ترجمه که خاطرتان هست با وجود بیماری در جلسات خاص بزرگداشت ما شرکت می کردند.چهره برجسته حوزه تصتیف و ترانه بیژن ترقی و استاد پرویز مشکاتیان.

به سبب حق استادی که شاهرخی بر گردن ما دارند به تامل درباره او عرض بکنم،وقتی اسم او می آید برای ما که توفیق داشتیم با او انس و الفتی داشته باشیم سلامت نفس و صداقت و سربلندی و مناعت طبع ایشان در یاد ما می آید.

در یکی از جلسات ما استاد شاهرخی حضور داشتند و استقبال بی نظیری از اشان شد و بچه های جوان تر خواستار ادامه این جلسات مبانی عرفان با حضور استاد شدند که متاسفانه بیماری این مجال را نداد.

استاد شاهرخی محقق آگاه در متون ارزشمند عرفانی ، پدید آوردنده سرودهای حماسی و انقلابی در سالهای اولیه انقلاب  ودر سال های دفاع مقدس و نویسنده رادیو بودند.

در رایدو برنامه ای به نام تا به خلوتگاه خورشید داشتند که بسیاری از کارهای شهرام ناظری در خلال این برنامه آن سالها پخش شد.

باقری در ادامه برای آشنایی بیشتر با شخصیت شاهرخی بخشهایی از متن نوشته شده او را برای حاضرین خواند که حرف های استاد با جوانان برای غنیمت شمردن وقت و روزهای عمر بود.

او به آثار شاهرخی و زبان ساده آثار اشاره کرد و گفت که بسیاری از آثار او ارزش علمی بالایی دارند و جای خالی بسیاری از متون را برای ما پر می کنند.

او سخنان خود را با نقل خاطره ای از استاد شاهرخی به پایان برد وگفت: رضوان خدا بر روح همه عزیزانی که از میان ما رفتند به خصوص قیصر عزیز که رفتن او حادثه ای بود برای ما که هنوز از بار آن شانه خالی نکردیم،امیدوارم رفته رفته توجه علمی بیشتر به اثار و گویش شعری قیصر بشود.

فاطمه سالاروند نیز با شعری از قیصر امین پرئ شروع به صحبت کرد:

چشم ها پرسش بی پاسخ حیرانی ها

دستها تشنه تقسیم فراوانی ها

با گل زخم سر راه تو آذین بستیم

داغ های دل ما جای چراغانی ها

حالیا دست کریم تو برای دل ما

سر پناهی درین بی سر و سامانی ها

وقت آن شد که به گل حکم شکفتن بدهی

ای سر انگشت تو آغاز گل افشانی ها

فصل تقسیم گل و گندم و لبخند رسید

فصل تقسیم غزلها و غزلخوانی ها

سایه امن کسای تو مرا بر سر بس

که پناهم دهد از وحشت عریانی ها

چشم تو رایحه روشن آغاز بهار

طرح لبخند تو پایان پریشانی ها

من از همه دوستانی که یکسال همراه ما بودند تشکر می کنم،به آیه عزیز و خانم اشراقی که تشریف آوردند خوشامد می گویم،چند مهمان هم از زنجان و بابل داریم.روال معمول برنامه های ما این هفته کمی تغییر کرده،با توجه به اینکه سه بهار هست که قیصر عزیز بین ما نیست برای خودمان دریغ می خوریم که وجود او و مهربانی های او را دیگر نداریم.

من از دوستان خواهش کرده بودم که نظرات و پیشنهادات خود را درباه جلسات حلقه مهر برای ما بنویسند اما امروز این موضوع را خودمانی تر برگزار می کنیم  و علاوه بر شعر خوانی به این گفتگو ها می پردازیم.

در باره مجله شعر هم ما از دستان خواسته بودیم مطالبی را بنویسند که ما به دست آنها رساندیم و انشاالله در هفته آینده یا تا نیمه فروردین چاپ خواهد شد.

در ادامه جلسه خانم اشراقی همسر مرحوم امین پور چند کلمه ای درباره کارهای او صحبت کرد و خبر داد که شاید به زودی مجموعه ای از نوشته های غیر شعری او منتشر شود.

فاطمه سالاروند و ساعد باقری از حاضرین خواستند تا هرگونه نقد و نظری درباره این جلسات دارند اعلام کنند که چند نفر از اعضای حلقه مهر پیشنهاداتی را ارائه کردند،ازجمله چاپ مجموعه اشعار برگزیده هر سال به شکل کتاب،چاپ یک نشریه مخصوص انجمن و تقسیم کلاس های شعری به دو گروه مبتدی و پیشرفته که حق کسانی که شعر می گویند و باید اشعارشان نقد شود،از بین نرود.

ساعد باقری در جواب این پیشنهاد گفت:اگر فرصت و زمان و استاد آنر ا داشته باشم پیشنهاد خوبی است،اما دلیل اینکه بعضی از دوستان در این جلسه ثابت می آیند به این دلیل است که جلسه را جدی برای نقد و بررسی می دانند.در این صورت ما این دوستان را از دست خواهیم داد،در این جلسات انتظار نمی رود که درباره جزئیات شعر گفتن صحبت شود.

دوست دیگری پیشنهاد دیگری داد و گفت که می توان اشعار خود را در اختیار دوستان صاحب نظر گذاشت تا بتوان هر هفته از نظر چند نفر برای بهتر شدن کار استفاده کرد.

در این جلیه محمدرضا عبدالملکیان و مشفق کاشانی به عنوان مهمان شرکت کردند و رایزن فرهنگی سوریه در ایران نیز برای حاضرین صحبت کرد و از اشعار خود به زبان عربی برای مهمانان قرائت کرد.

فاطمه راکعی در وصف قیصر امین پور شعری خواند:

قیصر به نام عزیزت اول قسم خورده باشم       حاشا اگر مرگ را در تو من گمان برده باشم

آه ای مسیحای مصلوب هرگز مبخشای بر من  یکبار اگر بی تیمم نام تو را برده باشم

یکبار اگر بی تفال بر آیه های کتابت چشم طلب سوده باشم     دست عطش برده باشم

ای مرگ را زندگانی کرده چنین شاعرانه      ترسم بدین زندگانی رشک تو را برده باشم

تو زنده مرده یا نه تو مرده زنده یا نه            لفظ اند اینها تو اصلی برتو قسم برده باشم

من مرده عشق بی تو حتی اگر زنده باشم   من زنده عشق با تو حتی اگر مرده باشم

در ادامه افشین علا برای امین پور شعری خواند:

به شکرانه یک نفس با تو بودن

همه عمر را از تو خواهم سرودن

سرودم تو را بارها خود گواهی

نه در وقت مرگت که در زنده بودن

اگرچه در اقلیم روم تغزل

تو خود قیصری بی نیاز از ستودن

پس از تو ندانم چه شعری چه شوری

غبار غم از سینه خواهد زدودن...

*آقای حسن لو یکی از اعضای حلقه مهر اولین کسی بود که شعر خود را برای حاضرین خواند:

بهشت می کنم ایجا درنگ هایت را

بخوان به نام غزل بوم رنگهایت را

تو ماه و پنجره و کوچه و هیاهویی

به جان درد رها کن پلنگ هایت را

مگر شهید بلندای شوکران باشم

بخوان به شعله سرخی شرنگ هایت را

مگر که کعبه عشقی بنا کنی با من

بچین به زمزمه عشق سنگ هایت را

بهشت فصه مجموعه ای به شکل شماست

کشیده در غزلی راز رنگهایت را

*آقای حمزه نژاد عضو دیگر این حلقه شعر زیر را خواند:

ققنوس عشق آمد و پر زد نیامدی

بازم دوباره آمد و در زد نیامدی

بازم دوباره کرد خودش را فدای تو

آتش گرفت خون جگر زد نیامدی

از عشق خویش گرچه سر از پا نمی شناخت

دیوار زد و گاه به در زد نیامدی

کبریت دوری تو که آتش به دل کشید

گر می گرفت زنگ خطر زد نیامدی

رفت و گذشت آن شب تاریک انتظار

چون آفتاب عشق سحر زد نیامدی

*خانم مراد زاده عضو دیگر این شعر را خواند:

می خواهم بخوابم

نه خوابی که با طلوع خورشید پایان پذیرد،

آنقدر که وقتی برمی خیزم به جای این ساختمان ایستگاهی باشد که

فرزندان تو از آن عبور میکنند

و به جای این درخت تیر برقی که تصویر تو را به تمام جهان معرفی کند

می خواهم بخوابم شاید خستگی سالها چرخیدن

از میان گرفتگی پاهایم بیرون بریزد

شاید بتوانم در انزوای آغوشم جز تو به کس دیگری فکر کنم

هرچه جلوتر می روم از تو دورتر می شوم

برمیگردم آنقدرکه به جای این ساختمان درختانی تنومند روییده باشند

و جوی این خیابان آبراه جوانی که به عمق چشم های تو راه دارد

پس چقدر در میان تاریخ جهان گشتم جز چشمهای تو به هیچ جا نرسیدم

*مهمان دیگری از لواسان :

بیا ای مرگ تا از کام تو لب تر کنم من

برای درد خود اندیشه ای بهتر کنم من

ز دنیا سیرم و بس زار و پژمرده است عالم

بیا تا با تو شوری در می و ساغر کنم من

تمام آرزوهایم درون غنچه مرده

بیا تا با تو این نو غنچه را پر پر کنم من

مرا اندر میان مردمان جایی نباشد

بیا تا همنشینی با کسی دیگر کنم من

دلم پر درد و دستم سرد و بی شور و نشاطم

بیا تا فکر این امراض را کمتر کنم من

سراپا غیر مردن نیست در دل آی مردم

چو پاییز آید یادی از دلبر کنم من

در آغوشت کشم وانگه که در نزدیکم آیی

بیا شاید که با تو زندگی از سر کنم من

بیا ای مرگ من را ازین دنیا رها کن

که تا دیدار آن معبود را باور کنم من

*مهمان دیگر:

کلاغ می بارد،بهه زودی برف می آید

و گنجشکان روی شاخه های نازک

قوز می کنند آخر این برگ های مرده بی هیچ مراسم خاصی فرو می ریزند

چقدر دلم می خواهد آسمان لال را به باد سوال بگیرم

*آقای جنتی:

ای وای به خاک وطنم وای به ایران

آن روز که خالی شود از بوی دلیران

بسیار کشیدست کهن بوم و بر من

از دزدی شاهان و هم از مکر وزیران

این طالع ما نیست اگر چند که این تیغ

رگ ها زده از دست امیران و کبیران

تاریخ گواه است که این دشت کهن راست

دیده است بسی کشته و داده است اسیران

از خاک تو کوتاه برای ابدالدهر

دستان به خون شسته دزدان و اجیران

با دست تهی خون تو ای خصم بریزیم

از تیغ جوانان و کمان قد پیران

ما هیزم خشکیم بسوزیم و بسازیم

تا دود شود دشمن ایرانی و ایران

ای سفله نصیحت شنوی راه نجات است

گفتیم و شنیدید حذر از بیشه شیران

پوریا محمودی فرزند سهیل محمودی یکی از شعرهای او را برای حاضرین خواند:

از همان شبی که تو بی خداحافظی رفتی

روزها هر دری که می گشایم

در هوای جایی که باید و باشد نیست

سقوط می کنم

از همان شبی که بی خداحافظی رفتی

کوچه ها از من میگذرند

ستاره از چشمهایم رد می شود....

*به منش از اعضای دیگر حلقه مهر چند قطعه برای قیصر امین پور خواند:

دیوارهای سلول را چرخاندی

حالا تو آزادی و جهان زندان تو

*******************

با تو به دنیا آمده بود کوچک

برای همراهی ات دست که برشانه ات گذاشت

دیگر برای خودش مرگی شده بود

*********************

و چند قطعه برای بهار:

از بستر سپیدش برخاسته بارانی به سر و صورتش زده

شکوفه ای به موهایش

حالا می توان دوباره بهارش نامید

**********************

بهار نیم بهار ربع بهار

بهار را قسمت کردند کارشان سکه شد

*خانم جعفری آذر پس از سنتور نوازی یکی از دوستان این شعر را برای قیصر امین پور خواند:

خنده ات را دوره کردمخواب گلدان یادم آمد

تا سلامی مهربان گفتی گلستان یادم آمد

درد را لبخند کردی شوکران را قند کردی

مرگ را پیوند کردی جان جانان یادم آمد

خواب مولانا ببینم تا به تشعیت بگوید

کفر را بردارم از دیوان مسلمان یادم آمد

تو به دستور زبان عشق قیصر بودی اما

قافیه اندیش من بودم که سلطان یادم آمد

شاعری خوب است اما خوبتر از بودنت نیست

شعر را کم کردم از تو ذات انسان یادم آمد

*خانم زورقی شعر کوتاهی خواند:

تمام هستی ام آن اتفاق ساده بود

که در عبور نگاه تو بر لبان من

آن لبخند...

*آقای کریمی این شعر را خواند:

آسمان باز به من دا مجالی دیگر

بلکه پرواز کنم با پر و بالی دیگر

نفس سرد تو و نیمه یخ کرده من

کوچ کردیم از آنها به حالی دیگر

صحبت از ماتم مجنون غم لیلا تا کی

ما که رفتیم به دنبال مثالی دیگر

نه که پابند توام نه سر من پر شده است

در کجا جای دهم فکر و خیالی دیگر

گفتی از آخر این قصه بگو ماتم برد

چاره ای نیست به جز طرح سوالی دیگر

نکند دل بکنم حال که تو دل دادی

نکند ر�

مترجم: محمد حسنلو - در 1948 در دیترویت میشیگان متولد شد و دوران نوجوانی خود را در کنار پدر در کنار مردگان سپری کرد. در جوانی یک دقیقه آرام و قرار نداشت و به قول معروف جوانی را به حد کمال رسانده بود؛ از شرط بندی های شبانه گرفته تا ولگردی های روزانه، زندگی هر روز او را پر می‌کرد تا اینکه دوران دبیرستان خود را در مدرسه بلومفلد هیلز میشیگان به پایان رساند و وارد دانشگاه مرتوری شد که در کنار شغل پدری اش یعنی کفن و دفن مردگان به کار نویسندگی و شاعری مشغول شد که اکثر آثارش را با موضوع شغل پدری به رشته تحریر درآورده است. از ارزشمندترین آثارش کتابی با عنوان «دفن و کفن: مطالعات زندگی از یک تجارت دلگیر» است که مجموعه مقالات و دست نوشته هایش درباره شغل موروثی کفن و دفن مردگان است که موفق به دریافت جایزه کتب غیر داستانی «هرتلند»‌،‌ جایزه کتاب آمریکا و نامزد دریافت جایزه کتاب ملی آمریکا شده است. این کتاب به هفت زبان زنده دنیا ترجمه شده است. دومین مجموعه مقالاتش با عنوان «حرکت و سکون اجساد»‌ نیز جایزه Great Lakes Book آمریکا را دریافت کرد. روزنامه ایندیپندنت انگلیس مصاحبه ای کوتاه با این نویسنده و شاعر آمریکایی انجام داده است:‌

کجا هستید و چه چیزی می بینید؟‌
در حال حاضر تنها در محوطه مرده شور خانه میدفولد میشیگان قدم می زنم و به کار دفن و کفن مردگان مشغول هستم. (شغل اصلی لینچ کفن و دفن مردگان است.)‌ در عین حال به برف های تازه ای که از آسمان می آید نیز نگاه می کنم. فوریه در میشیگان ماهی سخت و خشن است.

در حال حاضر روی چه اثری کار می کنید؟‌
فقط موفق شدم مجموعه شعرهای جدید رابین روبرتسون با عنوان «چراغ خطر» را تمام کنم. این اثر یکی از آثار مورد علاقه خودم محسوب می شود.

نویسنده مورد علاقه خود و علت علاقه به وی را بیان کنید.
اچ.ال منکن،‌ روزنامه نگار و تحلیلگر آمریکایی و علت آن هم قدرت طنزپردازی وی است.

معمولاً در چه جایی می نویسید؟
اتاق کار منزل شخصی ام بهترین جایی است که خلاقیت به سراغم می آید. شبیه خیابان بی انتهایی است که 35 سال است در آن حرکت می کنم ولی هنوز به انتها نرسیدم.

چه چیزی حواس شما را از نویسندگی پرت می کند؟‌
به هر حال نویسندگی هم یک شغل محسوب می شود که سختی های خودش را دارد و هرچیزی جذاب تر از آن می تواند نظر انسان را جلب یا پرت کند.

کدام یک از شخصیت داستانی کتاب‌هایتان شبیه شما هستند؟‌
دافی در داستان «جیمز جویس». او که اهل دوبلین است عادت های عجیب و غریبی در روایت شرح حال زندگی خود دارد که اجازه می دهد در ذهنش داستان ها و جملات شکل بگیرد و آنها را به سروده هایی زیبا تبدیل کند.

از دیدن خوانندگان و مخاطبان کتاب‌هایتان چه احساسی به شما دست می دهد؟‌
من همیشه در کنار خوشحالی از ابراز لطف خوانندگان کمی تعجب می کنم چرا که برای شاعران آمریکایی این انتظار تقریباً به یک مسئله عادی تبدیل شده است که هیچ کس شعرهای آنها را نمی خواند و در حقیقت دوستداران شعر در آمریکا را می توان تعدادی اندک عنوان کرد.

الگوی زندگی در خارج از دنیای ادبیات؟‌
خانواده و پدرم. آنها خیلی بهتر از من هستند. من همیشه در زندگی سعی کردم مثل آنها عمل کنم.

لینچ در «کفن و دفن» که فیلم مستند آن چندی پیش از شبکه تلویزیونی پی بی اس پخش شد، وضعیت زندگی و مرگ مشتری های یک کارگزار کفن و دفن را روایت می کند و علاوه بر نمایش فرآیند آماده سازی و بزرگداشت و خاکسپاری دیدگاهی را نسبت به جایگاه مرگ در زندگی انسانها و اینکه چگونه با آن روبرو می شوند ارائه می کند. وی در این مستند بخش هایی از متن آخرین کتابش را در فیلم می خواند که خودش آن را «رساله» نام گذاشته است:‌

ترجیح می دهم در فوریه باشد. نه این که برایم زیاد فرقی بکند. نه اینکه کسی باشم که بر جزئیات پافشاری کنم. اما حال که می پرسید فوریه ماهی که اولین بار پدر شدم. ماهی که پدرم مرد. بله حتی از نوامبر هم بهتر است. می خواهم که سرد باشد. فوریه با سرما پیش رو و سرما پشت سر و تاریکی چون لکه ای سرسخت بر لبه های روز و بادی که سرما را تلخ تر کند. پس از اینکه حرف‌ها تمام شد،‌ تابوت را پائین بدهید،‌ طناب را رها کنید خاک را به درون سرازیر کنید تا کار تمام شود. نگاه به پائین بدوزید. آنجا جایی است که آن چه می گذرد و وقتی کارتان تمام شد سر بالا کتید و بروید ولی محل دفن را نشانه بگذارید تا یادتان نرود از کجا آمدید و به کجا می روید...

به گزارش خبرآ‌نلاین، «گوشواره عرش» مجموعه اشعار آیینی گرمارودی از 16 سالگی و سرودن اولین شعر او در مدح امام علی(ع) تا آخرین سروده هایش را شامل می‌شود.

همچنین در ابتدای این کتاب سه مقاله به عنوان مقدمه آمده که اولین مقاله از مقدمه کتاب «چراغ صاعقه» است که سال‌ها پیش و به درخواست مولف آن کتاب نوشته، دومین مقاله در نقد کتاب «گنجشک و جبرئیل» زنده یاد سیدحسن حسینی نوشته شده و سومین مقاله هم در نقد شعرهای آیینی زنده یاد قیصر امین پور نوشته شده است.

ترتیب فصل‌بندی شعرهای این کتاب از شعرهای توحیدی آغاز می شود، سپس نبوت، حضرت فاطمه و امامان معصوم(ع) به ترتیب سیر سنوی آن بزرگواران آمده است. همچنین در ذیل شعرهای مربوط به هر معصوم(ع)، شعرها و سروده هایم درباره اصحاب و یاران و اشخاص مربوط به آن امام را هم آورده شده است. برای نمونه در ذیل اشعار مربوط به امام علی (ع) شعر مربوط به مالک اشتر و همچنین مرثیه بر علامه امینی صاحب کتاب «الغدیر» را هم آورده ام.

گرمارودی درباره دلیل انتخاب نام مجموعه به عنوان گوشواره عرش گفت: اول برای این مجموعه «سرود آسمانی» را انتخاب کردم که بعد ناشر این نام را پیشنهاد کرد که چون دیدم زیباست انتخاب شد. در این کتاب ترکیب بند عاشورایی «آغاز روشنایی آینه» هم برای اینکه مخاطب راحت به آن دسترسی داشته باشد، آورده شده است.

کتاب «گوشواره عرش» تولید مرکز آفرینش‌های ادبی حوزه هنری بوده و در 320 صفحه، با قیمت 4 هزار و 900 تومان منتشر شده است.

جشن سال نو نزد آریائیان

این جشن در اصل یکی از دو جشن سال آریائی بود: آریائیان در اعصار باستانی دو فصل گرما و سرما داشتند. فصل گرما شامل بهار و تابستان و فصل سرما شامل پائیز و زمستان می‌شد. فصل سرما در اوستائی زیمه Zima و فصل گرما همه Hama خوانده شده. در زمانی بسیار کهن فصل سرما شامل ده ماه و فصل گرما شامل دو ماه بود، چنان‌که در وندیداد فرگرد اول بند 2 و 3 آمده، ولی بعدها در دو فصل مزبور تغییری پدیدار گشت چه تابستان دارای هفت ماه و زمستان پنج ماه گردید، چنان‌که این امر نیز در شرح بندهای نامبرده از وندیداد مسطور است.

 بزرگترین جشن ملی ایران که در نخستین روز از نخستین ماه سال خورشیدی آن‌گاه که آفتاب جهان تاب به برج حمل انتقال یابد و روز و شب برابر گردد، آغاز می‌شود در ادبیات پارسی گاه به نام «جشن فروردین» خوانده می‌شود.

جشن فرخندۀ فروردین است

روز بازار گل و نسرین است

و گاه «جشن بهار» یا «بهار جشن»:

بهار سال غلام بهار جشن ملک

که هم به طبع غلامست و هم بطوع غلام

و بیشتر به نام «نوروز» معروف است:

بر لشگر زمستان نوروز نامدار

کرده است رای تاختن و قصد کارزار

جشن سال نو نزد آریائیان

این جشن در اصل یکی از دو جشن سال آریائی بود: آریائیان در اعصار باستانی دو فصل گرما و سرما داشتند. فصل گرما شامل بهار و تابستان و فصل سرما شامل پائیز و زمستان می‌شد. فصل سرما در اوستائی زیمه Zima و فصل گرما همه Hama خوانده شده. در زمانی بسیار کهن فصل سرما شامل ده ماه و فصل گرما شامل دو ماه بود، چنان‌که در وندیداد فرگرد اول بند 2 و 3 آمده، ولی بعدها در دو فصل مزبور تغییری پدیدار گشت چه تابستان دارای هفت ماه و زمستان پنج ماه گردید، چنان‌که این امر نیز در شرح بندهای نامبرده از وندیداد مسطور است.

در هریک از این دو فصل جشنی برپا می‌داشتند که هر دو آغاز سال نو به شمار می‌رفته: نخست جشنی که به هنگام آغاز فصل گرما ـ یعنی وقتی که گله‌ها را از آغل‌ها به چمن‌های سبز و خرم می‌کشانیدند و از دیدن چهرۀ دل آرای خورشید شاد و خرم می‌شدند ـ و دیگر در آغاز فصل سرما که گله را به آغل کشانیده توشۀ روزگار سرما را تهیه می‌دیدند.

نوروز و مهرگان

از یک طرف می‌بینیم که در عهد هند و اروپائی سال از اول تابستان «انقلاب صیفی» و با ماه تیر آغاز می‌شده و دلیل آن لغت (میذیایری) است که اسم گاهنبار پنجم از شش گاهنبار (جشن) سال است. این جشن در حوالی «انقلاب شتوی» برپا می‌شده و معنای لغوی آن «نیمۀ سال» است. از بیان بندهشن پهلوی چنین بر می‌آید که (میذیایری) در اصل در حوالی انقلاب شتوی (اول جدی) و بنابراین اول سال در حوالی انقلاب صیفی (اول سرطان) و مطابق (میذیایری شم) بوده است.

از سوی دیگر در می‌یابیم که در زمانی سال با اول تابستان شروع می‌شد ولی نه با تیرماه، بلکه با فروردین ماه ـ بیرونی، اول سال ایرانیان را در فروردین و در انقلاب صیفی می‌داند و اعیاد خوارزمی نیز مؤید این مدعا است. مسعودی در التنبیه و الاشراف گوید: «آغاز سال ایرانیان در اول تابستان و مهرگان در آغاز فصل زمستان بوده است.» در نوروزنامه منسوب به خیام آمده.: «فروردین آن روز ]سی سال گذشته از پادشاهی گشتاسب که زردشت بیرون آمد[ آفتاب به اول سرطان قرار کرد و جشن کرد.» در کتاب التاج منسوب به جاحظ آمده: «نوروز و مهرگان دو فصل سال هستند: مهرگان دخول زمستان و فصل سرما است و نوروز اذن دخول فصل گرما است.»

هنگام جشن

قرائنی در دست است که می‌رساند این جشن در عهد قدیم، یعنی به هنگام تدوین بخش کهن اوستا نیز در آغاز برج حمل یعنی اول بهار برپا می‌شده و شاید به نحوی که اکنون بر ما معلوم نیست آن را رد اول برج مزبور ثابت نگاه می‌داشتند ـ مطابق حدس بعضی از خاورشناسان در عهد داریوش اول و اواخر پادشاهی او (در حدود 505ق‌م)، در هنگامی که تقویم اوستائی یعنی سال فروردین تا اسفندارمذ بجای تقویم باستانی و سالی که ماههای آن «باگایادی» و «گرماپادا» و غیره بود و از اوایل پائیز شروع می‌شد، رسماً در کشور ایران پذیرفته شد، ترتیب کبیسۀ سال معمولی به هم خورد و فقط در سال مذهبی و برای امور دینی و روحانی کبیسه را مراعات می‌کردند ولی از آن زمان به بعد سال رسمی ناقص و غیرثابت شده است ـ برخی دیگر از اندیشمندان برآنند که این ترتیب در زمان داریوش دوم (یعنی در سال 411ق.م) به عمل آمده است.

چنانکه از تواریخ بر می‌آید، در عهد ساسانیان نوروز ـ یعنی روز اول سال ایرانی و نخستین روز فروردین ماه در اول فصل بهار نبود بلکه مانند عید فطر و عید اضحی در میان مسلمانان، آن هم در فصول می‌گشت.

در سال یازدهم هجرت که مبدأ تاریخ یزدگردی و مصادف با جلوس یزدگرد پسر شهریار آخرین شاهنشاه ساسانی است، نوروز در شانزدهم حزیران رومی (ژوئن فرنگی) یعنی نزدیک به اول تابستان بود و از آن تاریخ به این طرف به تدریج هر چهار سال یک روز عقب‌تر ماند، تا در حدود سال 392 هجری، نوروز به اول حمل رسید ـ در سال 467 هجری نوروز در بیست و سوم برج حوت یعنی هفده روز به پایان زمستان مانده واقع بود ـ در این هنگام جلال‌الدین ملکشاه سلجوقی (465-485) ترتیب تقویم جدید جلالی را بنا نهاد و نوروز را در روز اول بهار که موقع نجومی تحویل آفتاب به برج حمل است ـ قرار داده و ثابت نگاهداشت. بدین طریق که قرار شد در هر چهار سال یک بار سال را به 366 روز بشمرند و پس از تکرار این عمل هفت بار یعنی پس از هفت مرتبه چهار سال (یا 28 سال) بار هشتم به جای اینکه سال چهارم را 366 روز حساب کنند با سال پنجم (یعنی درواقع با سال سی و سوم از آغاز حمل) این معامله را بکنندو بدین ترتیب روی هم رفته سال جلالی نزدیک‌ترین سال‌های دنیا به سال خورشیدی حقیقی که 365 روز و 5 ساعت و 48 دقیقه و 46 ثانیه است می‌شود.

جشن فروردین و فروردگان

فروردین از ریشه فرور و فرورد است که از یک واژۀ پارسی باستان به ما رسیده: در سنگ نبشتۀ بهستان (بیستون) داریوش بزرگ یکی از هماوردان خود را به نام فراورتی Faravarti یاد کرده. دومین پادشاه ماد نیز فرودتی نام داشته و پدر دیاکو سردودمان پادشاهان ماد هم که در 713ق.م به تخت شاهی جلوس کرد همین نام را داشته، فرودتی با واژۀ اوستائی فروشی Farvashi و پهلوی فروهر Farvahr برابر است. در اوستا فروشی یکی از نیروهای نهانی است که پس از درگذشت آدمی با روان و دین از تن جدا گشته به سوی جهان مینوی گراید. هیأت واژۀ (فروردین) از هیأت اوستائی در حالت اضافه در جمع مؤنث اتخاذ شده، چه در اوستا این ترکیب همیشه با واژۀ اشاون ashâvan آمده به معنی فرودهای پاکان، فروهرهای نیرومند پارسیان ـ بنابراین در کلمۀ فارسی (فروردین) مضاف‌الیه آنکه (پاکان) باشد افتاده است.

اما فروردگان مرکب است از همان فرورد و گان پسوند نسبت و اتصاف. این لغت به جشن ویژۀ ارواح در گذشتگان اطلاق می‌شده و آن هنگام نزول فروهران است از آسمان برای دیدن بازماندگان. نظیر آن در دیگر ادیان کهن و نو نیز دیده می‌شود و آن را (عید اموات) گویند. در نزد هندوان ستایش نیاکان (پیتارا Pitara) شباهتی به این جشن ایرانی دارد ـ رومیان نیز ارواح مردگان را به نام Manes خدایانی به تصور درآورده فدیه نثار آنان می‌کردند و معتقد بودند پس از آنکه تن به خاک سپرده شد، روان به مقامی ارجمند خواهد رسید، از این‌رو در گورستان‌ها، در ماه فوریه جشنی برای مردگان برپا می‌کردند و فدیه می‌دادند. بعضی مدت جشن فروردگان را پنج روز و برخی ده روز دانسته‌اند. این عید که اکنون پارسیان هند آن را «مقتات» می‌نامند در ایران به نام فروردگان و فروردیگان و معرب آنها فروردجان و فروردیجان از لغات پهلوی فردگان و پردگان و پردجان و به اصطلاح ادبی فروردکان نامیده شده و ریشۀ آنها از لغت اوستائی فرورتی و فروشی است که در بالا گذشت.

بنابر مشهور، این عید ده روز بوده که در اصل عبارت بوده است از پنج روز آخر ماه دوازدهم با پنج روز الحاقی اندر گاه و در اواخر عهد ساسانیان و همچنین نزد اغلب زرتشتیان قرون نخستین اسلام پنج روز آخر ماه آبان با پنج روز اندرگاه که پس از آخر آبان می‌آمده است. از خود اوستا مستفاد می‌شود که این عید از زمان قدیم ده روز بوده است چه در «یشت 13 بند 49» مدت نزول ارواح را ده روز می‌شمارد ولی معذلک ممکن و بلکه محتمل است هنگامی که خمسۀ مسترقه در جلو دی ماه بوده پنج روز پایان اسفندارمذ، یعنی از 26 تا 30 آن ماه عید بازگشت ارواح به منازل خودشان بوده است و چون خمسه را بعدها به آخر اسفندارمذ نقل کردند بعضی چون فروردگان را در واقع آخرین پنج روز قبل از فروردین می‌دانستند همان خمسه را فروردگان شمردند و برخی دیگر بنابر همان سنت جاری قدیم پنج روز آخر اسفندارمز را فروردگان گرفتند و عاقبت چنان‌که بیرونی نوشته: «از آنجا که این ایام در آئین مذهبی اهمیت بسیار داشته و از زرتشتیان نمی‌بایست فوت شود عمل به احتیاط کردند و هر دو پنج روز یعنی همۀ ده روز را جشن گرفتند.»

فروردگان که در پایان سال گرفته می‌شد ظاهراً در واقع روزهای عزا و ماتم بوده نه جشن شادی، چنان‌که بیرونی راجع به همین روزهای آخر سال نزد سغدیان گوید: «در آخر ماه دوازدهم (خشوم) اهل سغد برای اموات قدیم خود گریه و نوحه‌سرائی کنند چهره‌های خود را بخراشند و برای مردگان خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها گذارند و ظاهراً به همین جهت جشن نوروز که پس از آن می‌آید روز شادی بزرگ بوده (علاوه بر آنکه جشن آغاز سال محسوب می‌شده).»

کلمۀ جشن هم که در این اصطلاح به کار رفته با (یشتن) پهلوی و (یزشن) پازند و (یسنا) و (یشت) اوستائی از یک ریشه و به معنی نیایش و ستایش و مجازاً برپا داشتن آئین و رسوم و تشریفات (اعم از سوگ و سور) است.

در داستانهای ملی

فردوسی که بدون شک مواد شاهنامۀ خود را مع‌الواسطه از خداینامک و دیگر کتب و رسایل پهلوی اتخاذ کرده، اندر پادشاهی جمشید گوید:

چو آن کارهای وی آمد به جای

ز جای مهی بر تر آورد پای

به فر کیانی یکی سخت ساخت

چه مایه بدو گوهر اندر نشناخت

که چون خواستی دیو برداشتی

ز هامون به گردون برافراشتی

چو خورشید تابان میان هوا

نشسته برو شاه فرمانروا

جهان انجمن شد بر تخت اوی

از آن بر شده فرۀ بخت اوی

به جمشید بر، گوهر افشاندند

مر آن روز را روز نو خواندند

سر سال نو، هرمز فروردین

برآسود از رنج تن، دل ز کین

به نوروز نو، شاه گیتی فروز

بر آن تخت بنشست فیروز روز

بزرگان به شادی بیاراستند

می و رود و رامشگران خواستند

چنین جشن فرخ از آن روزگار

بمانده از آن خسروان یادگار

وجه تسمیه

از همین داستانی که بیرونی آن را نقل کرده نیک بر می‌آید که نوروز را به معنی «روز نو و تازه» یعنی روزی که سال نو بدان آغاز گردد، می‌دانستند. ابوریحان در التفهیم نوشته:

«از رسم‌های پارسیان نوروز چیست؟ نخستین روز است از فروردین ماه، و از این جهت روز نو نام کردند، زیرا که پیشانی سال نو است.»

برخی نوشته‌اند سبب آنکه این روز را نوروز خواندند آن بود که صابیان در روزگار طهمورث پدید آمدند و چون جمشید با پادشاهی رسید دین را تازه کرد و چون نوروز روز نوین بود آن را جشن گرفتند و نیز گفته‌اند: جم در شهرها می‌گردید و چون خواست به آذربایجان اندر شود بر تختی از زر نشست و مردم به دوش می‌بردند و چون فروغ خورشید برو تابید و مردم او را بدیدند، وی را بزرگ داشته بدان شادی کردند و آن روز را جشن گرفتند و آن روز میان مردم آئین شد که به یکدیگر شکر دادند.

حسین بن عمرو الرستمی که از سرداران مأموران بود از مؤبدان مؤبد خراسان سبب پیدایش نوروز و مهرگان را پرسشید و او علت ایجاد نوروز را چنین شرح داد که در بطیخه وبائی پدیدار گشت و ساکنان آن به ناگزیر فرار اختیار کردند ولی مرگ برایشان مستولی شد و همگی بمردند، و چون نخستین روز فرا رسید خداوند بارانی برایشان بارید و آنان را زنده کرد و ایشان به مساکن خود بازگشتند. پس پادشاه آن زمان گفت که: «این نوروز است» یعنی روز نوین می‌باشد و در نتیجه این روز بدان نامیده شد و مردم آن را مبارک شمرده عید گرفتند.

و نیز گفته‌اند: «چون اهریمن برکت را از روی زمین زایل کرد و باد را از وزش انداخت تا درختان خشک شوند و نزدیک بود که عالم کون دچار فساد گردد پس جمشید به امر خداوند و ارشاد او به ناحیۀ جنوبی رفت و قصد مقام ابلیس و یاران وی کرد، در آنجا مدتی بماند ت این غائله رفع شد. پس مردم به اعتدال و برکت و فراوانی برگشتند و از بلا نجات یافتند و در این هنگام جم به دنیا بازگشت و در این روز مانند آفتاب طلوع کرد و نور از او ساطع شد چه او مثل خورشید نورانی بوده است و از این روی مردم از دو افتاب تعجب کردند و آنچه چوب خشک بود سبز شد پس مردم گفتند: روز نو.»

ابن البخی در فارسنامه نوشته: «پس ]جمشید[ بفرمود تا جملۀ ملوک و اصحاب اطراف و مردم جهان به اصطخر حاضر شوند چه جمشید در سرای نو بر تخت خواهد نشستن و جشن ساختن. و همگان بر این میعاد آنجا حاضر شدند؛ و طالع نگاه داشت و ان ساعت که شمس به درجۀ اعتدال ربیعی رسید وقت سال گردش، در آن سرای به تخت نشست و تاج بر سر نهاد و همۀ بزرگان جهان در پیش او بایستادند و جمشید گفت: بر سبیل خطبه که ایزد تعالی ارج و بهاء ما تمام گردانید و تأیید ارزانی داشت و در مقابله این نعمت‌ها بر خویشتن واجب گردانیدیم که با رعایا عدل و نیکوئی فرمائیم ـ چون این سخنان بگفت همگان او را دعای خیر گفتند و شادی‌ها کردند و آن روز جشن ساخت و نوروز نام نهاد و آن سال باز نوروز آئین شد ـ و آن روز هرمز از ماه فروردین بود و در آن روز بسیار خیرات فرمود و یک هفته متواتر به نشاط و خرمی مشغول بودند.» شکی نیست که همۀ این گفتارها افسانه‌آمیز است ولی از تواتر این اخبار وجه تسمیۀ نوروز و همچنین قدمت (انتساب آن به اعصار آریائی پیش از ظهور زرتشت) آشکار می‌گردد.

 روزهای نوروز عامه و خاصه

جشن نوروز فقط در روز اول فروردین ماه برپا نمی‌شده بلکه چندین روز دوام می‌یافته. ابوریجان در التفهیم، پساز ذکر نخستین روز فروردین، نوشته:

«و آنچه از پس او است پنج روز همه جشن‌ها است و ششم فروردین ماه «نوروز بزرگ» است زیرا که خسروان بدان پنج روز حق‌های حشم و کروهان بگزاردندی و حاجت‌ها روا کردندی: آن‌گاه بدین روز ششم خلوت کردندی خاصگان را و اعتقاد پارسیان اندر نوروز نخستین است که اول روزی است از فرنامه و بدو فلک آغاز گردیدن» شهمردان رازی در روضة المنجمین نوشته:

«نوروز بزرگ ـ آنچه معروف است آن دانند که خسروان چون نوروز بودی بر تخت نشسستندی و پنج روز رسم بودی که حاجت مردم روا کردندی و عطاهای فراوان دادندی، و چون این پنج روز به گذشتی به لهو کردن و باده خوردن مشغول شدندی پس از این روز از این سبب بزرگ کردندی و گفته‌اند که آن روزی است که جمشید مردم را بشارت دادی به بی‌مرگی و تندرستی و آمرزندگی و گویند که هم اندر این روز بود که کیومرث... دیو را بکشت و بسیار گونه گفته‌اند لکن چون درستی آن ندانم بدین اختصار شد.»

برخی در ضمن رسوم درباری، مدت این جشن را یک ماه دانسته‌اند و گروهی پنج روز اول را نوروز عامه و بقیه را نوروز خاصه نامیده‌اند. بدیهی است که اگر فی‌المثل در دربار شاهنشاهان ساسانی یک ماه جشن برپا می‌شده، این امر مستلزم آن نبود که همۀ مردم یک ماه تمام را جشن بگیرند بلکه در پنج روز اول همگی جشن برپا می‌کردند. نوروز خاصه را «نوروز بزرگ» و «جشن بزرگ» و «نوروز ملک» هم خوانده‌اند.

در پنج روز اول فروردین حق‌های حشم و لشکر را می‌گزاردند. و حاجت آنان روا می‌کردند و چون نوروز بزرگ می‌رسد زندانیان را آزاد و مجرمان را عفو می‌نمودند و به عشرت می‌پرداختند. بنابر قول جاحظ در زمان جمشید و به گفتار ابوریحان بیرونی پس از وی و به نظر محققان معاصر به هنگام شاهنشاهی ساسانیان، فروردین ماه به شش بخش تقسیم می‌شده که پنج روز اولی را شاهنشاه به اشراف و پنج روز دوم را به بخشش اموال و دریافت هدیه‌های نوروز و پنجۀ سوم را به خدم خود و چهارم را به خواص خویش و پنجم را به لشکریان و ششم را به رعایا اختصاص می‌داد.

نخستین پادشاهی که در دو قسمت نوروز عامه و خاصه را به هم پیوست و همۀ ایام ما بین آن را جشن گرفت هرمز پسر شاهپور بود.

نوروز در ایران پیش از اسلام

از آنچه گفته شد آشکار گردید که نوروز از مراسم بسیار کهن ایرانیان آریائی است. اگرچه در اوستا از نوروز نامی نیست ولی برخی از کتاب‌های دینی پهلوی از نوروز و مراسم ایرانیان باستان یاد کرده‌اند. در بندهشن بزرگ و نیز درصد در بندهشن آمده: «زرتشت سه بار با هو و Hvôv نزدیک شد و هر بار نطفه‌ای از او بر زمین افتاد و این سه نطفه در تحت مراقبت ایزد آناهیته Anahita (ناهید ـ فرشته آب) در ردیاچۀ کسوه Kasava نهاده شده. در آنجا کوهی است به نام «کوه خدا» که جایگاه گروهی از پارسایان است. هر سال در نوروز و مهرگان این مردم دختران خود را برای آب‌تنی در دریاچۀ مزبور می‌فرستند زیرا زرتشت بدانان گفته است که از دختران ایشان اوشیدر Oshidar و اوشیدر ماه Oshidar-mâh و سوشیان Soshyan (موعودان سه‌گانۀ مزدیسنا) به وجود خواهند آمد:

بطور کلی از مراسم نوروز در دربار شاهنشاهان هخامنشی و اشکانی اطلاعات دقیقی در دست نیست و به عکس از عصر ساسانی اطلاعات گرانبها موجود است که خلاصۀ آنها در ذیل نقل می‌شود:

در بامداد نوروز شاهنشاه جامه‌ای که معمولاً از بُرد یمانی بود بر تن می‌کرد و زینت بر خود استوار می‌فرمود و به تنهائی در دربار حاضر می‌شد و شخصی که قدم او را به فال نیک می‌گرفتند بر شاه داخل می‌شد. در نورزنامه آمده:

«آمدن موبد موبدان و نوروزی آوردن ـ آئین ملوک عجم از گاه کیخسرو تا به روزگار یزدجرد شهریار که آخر ملوک عجم بود چنان بوده است که روز نوروز نخست کس از مردمان بیگانه موبد موبدان پیش‌آمدی با جام زرین پر می، و انگشتری، و درمی و دیناری خسروانی، و یک دسته خوید سبز رسته، و شمشیری، و تیر و کمان و دوات و قلم، و اسپی، و غلامی خوبروی، و ستایش نمودی و نیایش کردی او را به زبان پارسی به عبارت ایشان، چون موبد موبدان از افرین بپرداختی، پس بزرگان دولت درآمدندی و خدمت‌ها پیش آوردندی.

آفرین موبد موبدان به عبارت ایشان: شها به جشن فروردین به ماه فروردین آزادی گزین به روان و دین کیان سروش آورد ترا دانائی و بینائی به کاردانی و دیرزی و با خوی هژیر و شادباش بر تخت زرین و انوشه خور به جام جمشید و رسم نیاکان در همت بلند و نیکوکاری و ورزش داد و راستی نگاهدار سرت سبز باد و جوانی چو خرید، اسپت کامگار و پیروز و تیغت روشن و کاری به دشمن و بازت گیرا ]و[ خجسته به شکار و کارت راست چون تیر و هم کشوری بگیر و نو بر تخت با درم و دینار، پیشت هنری و دانا گرامی و درم خوار و سرایت‌آباد و زندگانی بسیار.

چون این بگفتی چاشنی کردی و جام به ملک دادی، و خوید در دست دیگر نهادی و دینار و درم درپ یش تخت او بنهادی و بدین آن خواستی که روز نو و سال نو هر چه بزرگان اولد دیدار چشم بر آن افکنند تا سال دیگر شادمان و خرم با آن چیزها در کامرانی بمانند، و آن برایشان مبارک گردد. که خرمی و آبادانی جهان در این چیزها است که پیش ملک آوردندی.»

و این رسم در عصر خلفای اسلام نیز ادامه یافت. مالیات‌های کشوری در روزگار ساسانیان در نوروز افتتاح می‌شد و یکی از جهات اصلاح تقویم و کبیسه قرار دادن سال‌های پارسی به توسط المتوکل علی الله و المعتمد بالله همین امر بود.

در هریک از ایام نوروز، پادشاه بازی سپید پرواز می‌داد و از چیزهائی که شاهنشاهان در نوروز به خوردن آن تبرک می‌جستند اندکی شیر تازه و خالص و پنیر نو بود و در هر نوروزی برای پادشاه با کوزه‌ای آهنین یا سیمین آب برداشته می‌شد. در گردن این کوزه قلاده‌ای قرار می‌دادند از یاقوت‌های سبز که در زنجیری زرین گذشته و بر آن مهره‌های زیرجدین کشیده بودند. این آب را دختران عذرا از زیر آسیاب‌ها برمی‌داشتند جاحظ پس از این قول نوشته: «که چون نوروز به شنبه می‌افتاد، پادشاه می‌فرمود که از رئیس یهودیان چهار هزار درهم بستانند و کسی سبب این کار را نمی‌دانست جز اینکه این رسم بین ملوک جاری شده و مانند جزیه گردیده بود.»

بیست و پنج روز پیش از نوروز در صحن دارالملک دوازده ستون از خشت خام برپا می‌شد که بر ستونی گندم و بر ستونی جو و بر ستونی برنج و بر ستونی عدس و بر ستونی باقلی و بر ستونی کاجیله و بر ستونی ارزن و بر ستونی ذرت و بر ستونی لوبیا و بر ستونی نخود و بر ستونی کنجد و بر ستونی ماش می‌کاشتند و اینها را نمی‌چیدند مگر بغتا و ترنم و لهو. در ششمین روز نوروز این حبوب را می‌کندند و میمنت را در مجلس می‌پراکندند و تا روز مهر از ماه فروردین (شانزدهم فروردین) آن را جمع نمی‌کردند. این حبوب را باری تفأل می‌کاشتند و گمان می‌کردند که هریک از آنها که نیکوتر و باروتر شد محصولش در آن سال فراوان خواهد بود و شاهنشاه به نظر کردن در جو به ویژه تبرک می‌جست.

شاه در این روزها بار عام می‌داد و ترتیب آن را به طرق گوناگون نوشته‌اند: ابوریحان گوید که: «آئین پادشاهان ساسان در پنج روز اول فروردین (نوروز عامه) چنین بود که شاه به روز اول نوروز ابتدا می‌کرد عامه را از جلوس خویش برای ایشان و احساس بدانان می‌آگاهیدند ـ در روز دوم برای کسانی که از عامه رفیع‌تر بودند یعنی دهگانان و اهل آتشکده‌ها جلوس می‌کرد ـ در روز سوم از برای اسواران و مؤبدان بزرگ ـ و روز چهارم از برای افراد خاندان و نزدیکان و خاصان خود ـ در روز پنجم برای پسر و نزدیکان خویش و به هریک از اینان، درخور رتبت اکرام و انعام می‌نمود. و چون روز ششم فرا می‌رسید از اداء حقوق مردم فارغ می‌شد و از این پس نوروز از آن خود او بود و دیگر کس جز ندیمان و اهل انس و شایستگان خلوت به نزد او نمی‌توانست برود ـ همچنین در ایام نوروز نواهایی خاص در خدمت پادشاه نواخته می‌شد که مختص همان ایام بود.»

پادشاهان در نوروز کلیۀ مایحتاج دفتری و لوازم دیگر سالیانۀ دربار را تهیه می‌کردند، از قبیل کاغذ و پوست‌هایی که در آنها رسایل نوشته می‌شد و آنچه که مهر کردنش از طرف پادشاه لازم بود آخر آن کاغذ مهر می‌شد و آنها را «اسپیدا نوشت» یا «اسپید نوشت» می‌نامیدند. به قول مسعودی خسروپرویز در یکی از اعیاد در حالی که سپاهیان با اعداد و سلاح خود رده بسته و هزار پیل با پیلبانان صف کشیده بودند برای سان دیدن آنان خارج شده بود و ظاهراً این عید همان نوروز بوده است.

در بامداد نوروز مردم به یکدیگر آب می‌پاشیدند و این رسم در سده‌های نخستین اسلامی نیز رایج بوده ـ دیگر هدیه دادن شکر متداول بود ـ نویسندگان اسلامی برای علت این دو امر افسانه‌هایی چند نقل کرده‌اند که از ذکر آنها صرف‌نظر می‌شود.

همچنین در شب نوروز آتش بر می‌افروختند و این رسم تا عهد عباسیان نیز (در بین‌النهرین) ادامه یافت و نخستین کسی که این رسم را نهاد هرمزد شجاع پسر شاهپور پسر اردشیر بابکان است.

نوروز در عصر خلفا

دربارهای نخستین خلفای اسلام به نوروز اعتنائی نداشتند و حتی هدایای این جشن را به عنوان خراج سالیانه می‌پذیرفتند، ولی بعدها خلفای اموی برای افزودن درآمد خود، هدایای نوروز را از نو معمول داشتند و امیران ایشان برای جلب منافع خود مردم را به اهداء تحف دعوت می‌کردند ـ اندکی بعد این رسم نیز از طرف خلفای مزبور به عنوان گران آمدن اهداء تحف بر مردم منسوخ گردید ولی در تمام این مدت ایرانیان مراسم جشن نوروز را برپا می‌داشتند.

در نتیجه ظهور ابومسلم خراسانی و روی کار آمدن خلافت عباسی و نفوذ برمکیان و دیگر وزرای ایرانی و تشکیل سلسلۀ طاهریان، جشن‌های ایران از نو رونق یافتند. گویندگان دربارۀ آنها قصاید پرداختند و نویسندگانی مانند حمزه بن حسن اصفهانی مؤلف «اشعار السائره فی النیروز و المهرجان» آنها را مدون ساختند.

نوروز در دربار عباسیان بسیاری از رسوم خویش را حفظ کرد و از آن جمله اخذ مالیات از مردم که در زمان ساسانیان معمول بود در این زمان هم اجرا گردید و نوروز معتضدی و متوکلی در اثر همین امر پیدا شد. تقدیم هدایا از جانب بزرگان و امیران اسلامی و دیگران به خدمت خلفا از مراسم عادی به شمار رفت چنان‌که خالدالمهلبی به متوکل در نوروز جامۀ وشی زربفتی و گوی عنبری که بر آن ریزه‌های گوهر بود و جوشنی بلند و چوب بخوری به بلندی یک قامت و جامه‌ای بغدادی هدیه فرستاد. و نخستین کسی که در زمان عباسیان هدیه فرستادن نزد خلفا را اهمیت داد احمدبن یوسف از نویسندگان زمان مأمون است که این شعر را با هدیه‌ای گرانبها نزد وی فرستاد:

هذا یوم جرت فیه العادة

بالطاف العبید للسادة

از آن پس هدیۀ نوروز از رسوم درباری گردید ـ نوشتن نامه‌های تبریک (به نظم و نظر) نیز برای خلفا معمول بود: حسن بن وهب به متوکل عباسی مکتوبی در تبریک جشن نوروز نگاشت ـ مازنی این ابیات را رد تبریک نوروز برای خلیفه فرستاد:

جَعَلت فداک لل نیروز حق

فانت علی اعظم منه حقا

ولو اهدیت فیه جمیع ملکی

لکان جلیله لک مسدقا

فاهدیت الثناء بنظم شعر

و کنت لذاک منی مستحقا

این رسم ویژه خلفا نبود بلکه مردم عهد عباسیان نیز بدان اقتفاء می‌کردند چنان‌که سعید بن حمید به یکی از دوستان خویش نامه‌ای در تبریک عید نگاشت و گفت من چیز قابلی نداشتم تا به رسم هدیه گسیل خدمت کنم، ناچار این مکتوب را جانشین آن می‌سازم.

هم در عهد عباسی ریختن آب و افروختن آتش در شب آن کماکان مجری بود. طبری در حوادث سال 248 نویسد: در روز چهارشنبه سه شب از جمادی‌الاولی رفته مطابق با شب یازدهم حزیران در بازارهای بغداد از جانب خلیفه منادی ندا در داد که در شب نوروز آتش نیفروزند و آب نریزند و نیز در روز پنجم همین مذاکره شد ولی در هنگام غروب روز جمعه در باب سعیدبن تسکین محتسب بغداد که در جانب شرقی بغداد است ندا در دادند که امیرالمؤمنین مردم را در افروختن آتش و ریختن آب آزاد گردانیده است ـ پس عامه این کار را به افراط رسانیدند و از حد تجاوز کردند چنان‌که آب را بر محتسبان شهر بغداد فرو ریختند. 

نوروز در آئین تشیع

محمدبن شاه مرتضی معروف به محسن فیض (1007-1091) در رساله‌ای به فارسی، در وصف نوروز و سی روز ماه چنین آورده:

«چنین روایت کرده معلی بن خنیس که در روز نوروز نزد منبع حقایق و دقایق، اما جعفر صادق علیه‌السلام رفتم، فرمود آیا می‌دانی امروز چه روز است؟ گفتم فدای تو شوم روزی است که عجمان تعظیم آن می‌نمایند و هدیه به یکدیگر می‌فرستند. فرمود به خانه کعبه سوگند باعث آن تعظیم امری قدیم است، بیان می‌کنم آن را برای تو تا بفهمی ـ گفتم ای سید! من دانستن این را دوست‌تر دارم از آنکه دوستان مردۀ من زنده شوند و دشمنان من بمیرند.

پس فرمود ای معلی! نوروز روزی است که خدای تعالی عهدنامه‌ای از ارواح بندگان خود گرفته که او را بندگی نمایند و دیگری را با او شریک نسازند و ایمان بیاورند به فرستاده‌ها و حجت‌های او و «ائمه معصومین صلوات الله علیهم اجمعین»، اول روزی است که آفتاب طلوع کرده و بادی که درختان را بارور می‌سازد وزیده، و خرمی زمین آفریده شده، و روزی است که «کشتی نوح» بر زمین قرار گرفته و روزی است که خدای تعالی زنده گردانید جماعتی را که پس از بیم مرگ از شهر و دیار خود بیرون رفته بودند و چندین هزار کس بودند پس اولاً حق تعالی حکم کرد ایشان را که بمیرند، بعد از آن زنده گردانید، و روزی است که «جبرئیل علیه‌السلام» بر حضرت رسالت صلی‌الله علیه و آله نازل شد به وحی، و روزی است که آن حضرت بت‌های کفار را شکست، و روزی است که حضرت رسالت صلی‌الله علیه و آله امر فرمود یاران خود را که با حضرت «امیرالمؤمنین علیه‌السلام» بیعت امارت نمایند، و روزی است که آن حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السلام را میان جنیان فرستاد که بیعت از ایشان بگیرد، و روزی است که بار دوم اهل اسلام با امیرالمؤمنین علیه‌السلام بیعت کردند و روزی است که آن حضرت در جنگ نهروان فتح کرد و به قتل رسانید ذوالثدیه را که سر کرده آن خوارج بود، و روزی است که قائم آل محمد یعنی حضرت «صاحب‌الامر» ظاهر می‌شود، آن حضرت بر دجال ظفر می‌یابد و آن ملعون را در کناسه، که محله‌ای است در کوفه از گلو می‌کشد، و هیچ نوروزی نیست که ما توقع خاصی از غم نداشته باشیم زیرا که این به ما و شیعیان نسبت دارد، عجمان آن را حفظ کرده‌اند و شما ضایع کرده‌اید.

دیگر فرمود یکی از انبیاء سؤال از پروردگار کرد که چگونه زنده گرداند آن جماعت را که از دیار خود بیرون رفته و مرده بودند؟ «پس وحی به آن نبی آمد که آب برایشان بریز در روز نوروز که اول سال فارسیان است، پس زنده شدند و سی هزار کس بودند، و از این جهت آب ریختن در این روز سنت شده.»

صرف نظر از صحت و سقم این خبر، در کتب بزرگان شیعه به خصوص در قرون متأخر اخبار بسیار در فضیلت نیروز (نوروز) منقول است. از این‌رو است که تنها جشنی که از زمان باستان تاکنون تقریباً بدون فوت برپا شده و هنوز هم رسماً منعقد می‌گردد همان نوروز است.

نوروز در اشعار پارسی

گویندگان ایرانی از دیرباز تاکنون در وصف نوروز و جشن فروردین که همراه مواهب گرانبهای طبیعت و هنگام تجدید عهد نشاط و شادمانی است، داد سخن داده‌اند و ما در ذیل به برخی از لطایف اشعار پارسی در این موضوع اشارت می‌کنیم:

نوروز فراز آمد و عیدش به اثر بر

نزد یکدگر و هر دو زده یک بدگر بر

نوروز جهان پرور مانده ز دهاقین

دهقان جهان دیده‌اش پرورده ببر بر

آن زیور شاهانه که خورشید برو بست

آورد همی خواهد بستن به شجر بر...

و هم او در قصیدۀ دیگر چنین گوید:

نوروز بزرگ آمد آرایش علم

میراث به نزدیک ملوک عجم از جم...

فرخی ترجیع‌بند مشهوری در وصف نوروز دارد که بند اول آن چنین است:

ز باغ ای باغبان ما را همی بوی بهار آید

کلید باغ ما را ده که فردامان به کار آید

کلید باغ را فردا هزاران خواستار آید

تو لختی صبر کن چندان که قمری بر چنار آید

چو اندر باغ تو بلبل به دیدار بهار آید

ترا مهمان ناخوانده به روزی صد هزار آید

کنون گر گلبنی را پنج شش گل در شمار آید

چنان‌دانی که هرکس را همی زو بوی یار آید

بهار امسال پندار همی خوشتر ز پار آید

وزین خوشتر شود فردا که خسرو از شکار اید

 بدین شـایستگی جشنـی بدین بایستگی روزی

ملک را در جهان هر روز جشنی باد و نوروزی

منوچهری مسمطی در نوروز ساخته که بند اول آن این است:

آمد نوروز هم از بامداد

آمدنش فرخ و فرخنده باد

باز جهان خرم و خوب ایستاد

مرز زمستان و بهاران بزاد

ز ابر سیه روی سمن بوی داد

گیتـی گـردید چـو دارالقـرار

هم او در مسمط دیگر گفته:

نوروز بزرگم بزن ای مطرب نوروز

زیرا که بود نوبت نوروز به نوروز

برزن غزلی نغز و دل‌انگیز و دلفروز

ور نیست ترا بشنو از مرغ نوآموز

کاین فاخته زان کوز و دگر فاخته زانکوز

بر قافیۀ خوب همی خواند اشعار

ابوالفرج رونی گوید:

جشن فرخندۀ فروردین است

روز بازار گل و نسرین است

آب چون آتش عود افروزست

باد چون خاک عبیر آگین است

باغ پیراسته گلزار بهشت

گلبن آراسته حورالعین است

مسعود سعد سلمان از عید مزبور چنین یاد کند:

رسید عید و من از روی حور دلبر دور

چگونه باشم بی روی آن بهشتی

رسید عید همایون شها به خدمت تو

نهاده پیش تو هدیه نشاط لهو و سر

برسم عید شها بادۀ مروق نوش

به لحن بربط و چنگ و چغانه و طنبور

جمال‌الدین عبدالرزاق گفته:

اینک اینک نوبهار آورد بیرون لشکری

هریکی چون نوعروسی در دگرگون زیوری

گر تماشا می‌کنی برخیز کاندر باغ هست

با چون مشاطه‌ای و باغ چون لعبت گری...

عرض لشکر می‌دهد نوروز و ابرش عارض است

وز گل و نرگس مراد را چون ستاره لشکری

حافظ در غزلی گفته:

ز کوی یار می‌آید نسیم باد نوروزی

از این باد ار مدد خواهی چراغ دل برافروزی

چو گل گر خرده‌ای داری خدا را صرف عشرت کن

که قارون را غلطها داد سودای زراندوزی

ز جام گل دگر بلبل چنان مست می لعلست

که زد بر چرخ فیروزه صفیر تخت فیروزی

به صحرا رو که از دامن غبار غم بیفشانی

به گلزار آی کز بلبل غزل گفتن بیاموزی...

هاتف در قصیده‌ای گوید:

نسیم صبح عنبر بیز شد بر تودۀ غبرا

زمین سبز نسرین خیز شد چون گنبد خضرا

ز فیض ابر آزادی زمین مرده شده زنده

ز لطف باد نوروزی جهان پیر شد برنا

بگرد سرو گرم پرفشانی قمری نالان

به پای گل به کار جان سپاری بلبل شیدا...

همایون روز نوروز است امروز و بیفروزی

بر اورنگ خلافت کرده شاه لافتی ماوی

قاآنی در قصیده‌ای به وصف نخستین روز بهار گوید:

رساند باد صبا مژدۀ بهار امروز

ز توبه توبه نمودم هزار بار امروز

هوا بساط زمرد فکند در صحرا

بیا که وقت نشاطست و روز کار امروز

سحاب بر سر اطفال بوستان بارد

به جای قطره همی در شاهوار امروز

رسد به گوش دل این مژده‌ام ز هاتف غیب

که گشت شیر خداوند شهریار امروز

(برگرفته از کتاب ستاره شمال، یاد واره دکتر محمد معین، به کوشش: دکتر کیانوش کیانی- محمد حسن اصغر نیا)

منبع:ايموا

تاريخ:88/12/24

عبدالجبار كاكايي معتقد است: ادبيات در دهه‌ي 80 سير متعادلي را در پيش گرفته است.

اين شاعر و ترانه‌سرا بيان كرد: ادبيات را بايد از دو نظر مورد بررسي قرار داد؛ اول از ديدگاه محتوا كه بدون ترديد روي شكل ادبيات نيز تأثير مي‌گذارد و ديگر فرم ادبيات است.
او ادامه داد: فرم‌هاي ادبيات در سال 88 در تدام سال‌هاي دهه‌ي 80 است كه سيري متعادل را كه لازمه‌ي شعر ماست، بعد از افراط در دهه‌ي 60 كه به محتوا و تفكر مي‌پرداخت و دهه‌ي 70 كه شاعران به تكنيك روي آورده بودند، در پيش گرفته است. البته اين تعادل در كلام برخي به ثمر رسيده و برخي در دوره‌ي گذار از آن هستند. دهه‌ي 80، دهه‌ي استفاده از فرم، محتوا و استفاده از تجربه‌هاست.
كاكايي همچنين با بيان اين‌كه وقتي فضا براي حرف زدن فراهم باشد، انتقال انديشه رخ مي‌دهد و شاهد شكوفايي خلاقيت خواهيم بود، تصريح كرد: البته عوارض سياسي گاهي منجر به انسداد مجاري حرف زدن مي‌شود و فضا و محتواي شعر اجتماعي را مي‌بندد. اين مسائل بر ادبيات اثر منفي مي‌گذارند. حال آن‌كه براي كمال يافتن ادبيات، فرم و محتوا بايد در كنار هم سخن بگويند.
او درباره‌ي وضعيت چاپ و نشر كتاب هم اظهار كرد:‌ سيستم بررسي و مميزي باعث شده تا چاپ و نشر بي‌رونق شود و روزهاي خوبي را سپري نكند. متأسفانه مديران فرهنگي از انتشار مجموعه‌ها دهشت بي‌دليل دارند. سيستم بسته‌ي فعلي وزارت ارشاد باعث انسداد مجاري فرهنگي شده است؛ پس بازار كتاب مثل هميشه بي‌رونق خواهد بود و اگر اثري هم به چاپ برسد، كاملاً بي‌ضرر است.

بفرماييد فروردين شود اسفندهاي ما

آخرين نشست ادبي حلقه مهر روز پنج شنبه 20 اسفند ماه سال 1388 با حضور شاعران عضو حلقه مهر و علاقمندان به شعر در محل خانه شاعران برگزار مي شود .

اين برنامه ويژه پايان سال 88 و فرارسيدن سال نو مي باشد كه طبق روال 2 سال گذشته بخشي از اين برنامه گراميداشت ياد درگذشتگان-بويژه زنده ياد دكتر قيصر امين پور- خواهد بود.

نام:   سیروس

نام خانوادگی: طاهباز

تاریخ آمد:2/10/1318

تاریخ رفت: 25/12/1377

آثار:

شاعر و آفتاب / بچه‌ها و کبوترها / باغ همیشه بهار / پیروزی بر شب / یادگار دوست/ تک‌ نگاری یوش / پردرد کوهستان / کماندار بزرگ کوهساران / مصیبت نویسنده بودن / تپه آویشن / درنای صلح / کتاب ماهی سیاه دانا / از پا نیفتاده / دنیا خانهٔ من است: منتخبی از شعر و نثر نیما / زنی تنها: درباره‌ زندگی و هنر فروغ

و بعد:

او در بندر انزلی متولد شد. در تهران و آبادان تحصیلات مقدماتی خود را گذراند و وارد دانشگاه تهران شد تا پزشکی بخواند. در سال ششم پزشکی را رها کرد و به سوی ادبیات جذب شد. طاهباز نخستین تجربه ادبی خود را با انتشار نشریه ادبی آرش آغاز کرد. او دراین نشریه آثار برجسته‌ ادبیات معاصر ایران را چاپ می‌کرد.

بین سال‌های ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۷ مدیریت انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را بر عهده داشت. طاهباز همچنین به گردآوری بیش از بیست هزار برگ از دست‌نوشته‌های نیمایوشیج پرداخت و در طول سی و پنج سال، با انتشار بیست و سه دفتر، توانست مجموعه‌ کامل شعرهای نیما و آثاری درباره او را منتشر سازد. وی در طول عمر کاری خود به ترجمه‌ برخی آثار برجسته ادبیات جهان همت گمارد که ترجمه آثاری از جان اشتاین‌بک، ارنست همینگوی، آرتور میلر و ساموئل بکت از آن جمله‌اند.

وی در طول زندگی خود چند بار جوایز مختلف ادبی را از آن خود کرد که جایزه‌ سیب طلایی دوسالانه‌ براتیسلاوا برای کتاب «باز هم زندگی کنیم» از آن جمله است.

سیروس طاهباز شبانگاه ۲۵ اسفند ۱۳۷۷ درگذشت.

مجموعه‌ي شعر «امضا يادگاري» از علي باباچاهي همراه با لوح فشرده به زودي روانه‌ي بازار کتاب مي‌شود.

اين شاعر در اين‌باره به خبرنگار خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا) در اصفهان، گفت: اين کتاب گزينشي است از کتاب‌هاي «نم‌نم بارانم»، «عقل عذابم مي‌دهد» و «قيافه‌ام كه خيلي مشکوک است» که توسط نشر تحقيقات نظري اصفهان منتشر خواهد شد.

باباچاهي همچنين درباره‌ي مجموعه‌ي شعر «فقط از پريان دريايي زخم زبان نمي‌خورد» که چندي پيش توسط انتشارات نويد شيراز چاپ و پخش شده است، اظهار كرد: اين کتاب که در واقع، سير تکاملي کتاب «پيکاسو در آب‌هاي خليج فارس» است، از نوعي شفافيت فضا برخوردار است که در نهايت به تداخل فضا منجر مي‌شود.

او افزود: کتاب «فقط از پريان دريايي زخم زبان نمي‌خورد» محوريتي بر اساس اغتشاش‌هاي درون‌متني دارد و بر طنز و نوعي لحن محاوره تكيه دارد.

اين شاعر با اشاره به اين‌که در کل کتاب محوريتي بينامتني موجود است، گفت: اين موضوع در واقع، ايجادکننده‌ي نوعي رابطه با ادبيات سنتي، ضرب‌المثل و ادبيات کوچه و بازار است که خواننده را با کتابي غيرعبوس رودررو مي‌کند و در نهايت، مخاطب به هدف من که رودررو شدن طنز با جديت است، دست پيدا مي‌کند.

باباچاهي افزود: کتاب‌هاي «هوش و حواس گل شب‌بو براي من کافي است» و «گزاره‌هاي منفرد» (چاپ دوم) نيز در انتظار كسب مجوز نشرند.

علي باباچاهي متولد سال 1321 در استان بوشهر است. او تا کنون کتاب‌هاي «از نسل آفتاب»، «در بي تکيه‌گاهي»، «آواي دريامردان» و... را نوشته و چاپ کرده است.

درگفتگو با دکتر فاطمه راکعی عنوان شد:

مقایسه میراث مشترک شعر ایران وجهان در انجمن شاعران ایران

سیپده نوری- آنچه می خوانید حاصل گفتگوی ما درباره مسایل حوزه نشر انجمن شاعران ایران با مدیر عامل این انجمن دکتر فاطمه راکعی می باشد. وی در این گفتگو به تشریح مسایل اجرایی و محتوایی پرداخته است که مرور می کنیم:

v   در رابطه با اغاز کار انشارات داخلی و هدف از راه اندازی انتشارات بین المللی برای علاقه مندان ، صحبت کنید ؟

یکی از زمینه های فعالیت انجمن شاعران ایران و جهان ،انتشارات است که مسئولینت ان را از سال 87 که در انجمن به ثبت رسید به عهده دارم و نوع کتاب هایی که ما با نظر هیئت مدیره طی نشست های کارشناسی درباره انها  تحقیق کردیم که  چاپ و منتشر شود کتاب های شعر و درباره شعربود كه  از سالهای اول تاسیس این کار را انجام  و  مجموعه اي را  به صورت جنگ و اثار برجسته شاعران کشور منتشر کردیم ،كه اولین کتاب جنگي  که در انجمن شاعران ايران  منتشر شد درباره شخصيت والاي امام علي (ع) بود .

از سال 83 به فکر انتشارات بین المللی انجمن  افتادم در همایش ها و کنگره های جهانی شعر  که دعوت می شدم متاسفانه ملاحظه می شد اصلا شناختی نسبت به شعر معاصر ایران از نیما و صد سال اخیر وجود ندارد ؛ نه کتابی و نه جنگی وجود داشت ، و هیچ گونه معرفی در کار نبود ،گاهی  شعرهای برخی از شاعران را بعضی از  کشورها که مترجمان حرفه ای هم نبودند به ذوق و سلیقه خود ترجمه می کردند ،چند شعری را هم از شاعران معاصر ما از روی سلیقه و ذوق خود ترجمه کرده بودند اما هیچ کار هدفمند ،نظاممند، هماهنگ و تعریف شده ای در این زمینه وجود نداشت .

v   چطور شد که گفتگوی شعر ایران و جهان را به انجمن پیشنهاد دادید ؟

هیئت علمی و موسس این انجمن از فرهیختگانی همانند قیصر امین پور ، ساعد باقری، مشفق کاشانی  با همکاری محروم سید حسن حسینی و  شاعرانی تاسیس شده که  عموما دانشگاهی ،منتقد ، شاعرو تصحیلات بالای علمی در زمینه ادبیات داشتند یا اینکه استادانی با مطالعه بالا و پر دغدغه در زمینه شعر بودند و از شروع تاسیس انجمن دغدغه هایشان در رابطه با معرفی ادبیات فارسی و شعرای برجسته ایران به جهان بود .

ما از اول شروع کارهدفمان این بود در هرزمینه ای کارهای زمین مانده در مورد شعر را به انجام برسانیم ، ما  خسته بودیم  از همایش هایی که سالیانه فقط با هدف شعر خوانی انجام می شد اما سعی کردیم که با کارهای نو و نوع همایش ها و  اموزش های جدید خلاء ها را پر کنیم  در مورد انتشارات این کارها بسیار محسوس بود . به خصوص که آن سالها که ما انتشارات انجمن را راه اندازی کردیم نشر بین المللی در رابطه با شعر معاصر بسیار پراکنده و سلیقه ای بود بنابرین من پروژه گفتگوی شعر ایران و جهان را به انجمن پیشنهاد دادم با اینکه این پروژه ملی و بین المللی است ، انتظار داشتم نهاد های ذی ربط از این مسئله حمایت های مادی و معنوی بکنند ،من فکر می کردم نهاد های ذی ربط حمایت کنند و بعد دیدم چنین انگیزه ای ندارند و دراولویت هایشان نیست ما تصمیم گرفتیم درحد و  قالب فعالیت های NGO   به خاطر دغدغه ای که در این مجموعه حاکم بود ما تصمیم گرفتیم انجمن خود این کار را انجام دهد ، اما مدتی بعد توانستیم حمایت کوچکی را ازمعاونت فرهنگی وزارت ارشاد دریافت کنیم .

v   درباره اولین کتابی که در زمینه ترجمه شعر فارسی منتشر کردید برای علاقه مندان توضییح دهید ؟

در مورد اولین کاری که به انجام رسیدباید بگویم که   با شاعران هم فکر خودمان در هیئت مدیره و موسس  که بیرون از انجمن شاعران  ،افرادی برجسته در زمینه شعر و ادبیات و استادانی لایق هستند ،با استفاده از نظر خواهی انها گزیده ای از صد سال شعرمعاصر ایران را انتخاب و تهیه کردیم، درواقع در این گزیده چهره های خاص شعر کشور با یک بیوگرافی با عکس با حداقل سه شعر از انها که نماینده فکر ، سبک و ایده ال های انها است ، معرفی می شوند .

v   آیا تحصیلات شما در زمینه ترجمه ،یکی از عواملی بود که به فکر ترجمه شعرمعاصر ایران به زبان های مختلف افتادید ؟

بله ،درواقع کتاب گزیده صد سال شعر معاصر که اماده شد  به دلیل اینکه دانشگاهی هستم و در دوره لیسانس ترجمه خواندم و با  گروه های مختلف مترجمی دانشگاه ها در ارتباط بودم  بدین واسطه به تمام مترجمین برجسته کشور دسترسی داشتم  و اگر در مورد زبانی مترجم واجد شرایط در ایران نبود از طریق رایزنی ها در سفارت خانه ها ، یا سفر هایی که انجام می دادم  به این مسئله می پرداختم ، به خصوص زمانی که در مجلس ششم حضور داشتم یکی از دغدغه هایم  پیدا کردن مترجمین توانا بود که یا شاعر باشند یا اینکه ترجمه شعر کرده باشند  چون همان طور که می دانید ترجمه شعر یکی از مشکل ترین کار ها است زیرا قسمت های مهم شعردر ترجمه از دست می رود و ضمنا چون ما این گزیده را با هدف ترجمه انتخاب کردیم از شاعران ،شعر های قابل ترجمه تری را انتخاب کردیم و دست مترجم را در این امر باز گذاشتیم و خوشبختانه توانستیم این کار را مدیریت کنیم و تا امروز 12 کتاب ازاین سری از شعر معاصر ما به زبان های مختلف منتشر شده  و هم اکنون نیز این گزیده ترجمه از شعرای معاصر به ده زبان عربی ،ترکی ،ایتالیایی اسپانیایی، المانی، انگلیسی ،فرانسه ، روسی و  اردو هم زیر چاپ است .

v   در رابطه با یکی دیگر از فعالیت های انتشارات ،یعنی معرفی شاعران جهان به ایران توضییح دهید ؟

‌فاز دوم این پروژه معرفی شعر جهان به ایران بود که ما توانستیم در محقق کردن این امر از  شعر معاصر جهان به صورت هماهنگ و تعریف شده ، از طریق محققین و مترجمین دانشگاهی و غیر دانشگاهی  که قبلا کارهایی خوبی در این زمینه انجام داده بودند کمک بگیریم، در این زمینه هم اکنون حدود چهار کتاب زیر چاپ است که به  زبان های  المانی به فارسی ،انگلیسی به فارسی و ایتالیایی به فارسی منتشر شده و تا اردبیشت ماه سال 89 در نمایشگاه بین المللی کتاب در اختیار علاقه مندان قرار می گیرد.

این پروژه به دلیل اینکه کار بزرگی است و هدف من این مسئله است که نتیجه این پروژه یک کار مقایسه ای و تطبیقی  بین شاعران  معاصر ایران و جهان باشد ودریابیم که  مشترکات شاعران صد سال ایران و جهان چیست و ببینیم مشترکات و علایق شاعران برجسته و معاصر جهان به چه مسئله ای  است ؛ فرض من بر این است که  مهم ترین چیزی که در شاعران جدی که شعر جدی دارند و شاعرانی که هنر برایشان یک امر فانتزی نیست و صرفا هنر را برای هنر نمی دانند  و شعر متعهدی دارند ونیز کسانی که شاعران  متعهدی نبودند اما  انسان های اندیشمند و شاعران خوبی بودند، علارغم تفاوت های فرهنگی و جغرافیایی که دارند این است که آنها دارای  حساس ترین گیرنده های جهانی  و نمایندگان  خواسته ها، ارزو ها و ارمان های ملت های خود هستند،  در واقع حرف اول من این است که این آرمان ها در بسیاری از شاعران جهان  مشترک است  و فراتر از آن محدوده جغرافیایی ملی است، این مشترکات معمولا محورش عدالت خواهی ، حق طلبی، خیر خواهی و عشق به انسان ،حیوان ، طبیعت و گیاه یک عشق فراگیر است و اندیشیدن خیلی جدی به زندگی مرگ و جدایی است ، که محورهای من بر اساس علایق و مطالعات پراکنده  ای است که در این زمینه انجام دادم  و در اخر این مقایسه در می یابیم شعر ها ی شاعران جهان بدون اینکه سفارشی یا تبلیغاتی باشند هرکدام حرف مشترکی برای گفتن دارند و امیدوارم که  کار خوبی شود درواقع  این کار مقایسه میراث مشترک شاعران ایران و جهان است، این گونه کارها چه در فلسفه ، ادبیات و رشته های علوم انسانی همانند پیامبران در صددند  بدون اینکه داعیه ای داشته باشند حرف هایی را بزنند و شاعران هم درواقع  یک نوع زبان شناسند .

در حوزه روش های زبان شناسی ، دغدغه اصلی و موضوع اصلی من در دوران دانشگاه ،بحث هرمونوتیک بود و  فکر می کنم علاقه مند به این زمینه هستم و این پروژه بسیار جالب و مفیدی برای من است .

v   درباره فعالیت های دیگر و کتاب های جدیدی که قرار است برای سال اینده در انجمن منتشر شود صحبت کنید ؟

 داخل این پروژه فاز سومی هم وجود دارد از این جنگی که ازصد سال شعر معاصر ایران در آوردیم که حدود چهل شاعر عضو آن شدند و چهل شعر گزیده از آنها  در این کتاب آمده است  به عنوان مثال  اگر قیصر امین پور جزء  چهل شاعر است که شعر هایشان در جنگ آمده و  به ده زبان ترجمه شده است برای اینکه بهتر شناسانده شوند شعرهایشان در دو مجلد به انگلیسی و عربی  چاپ می کنیم  چون این امر امکان پذیر نیست که از همه شاعران گزیده هایشان را به همه زبانها منشتر کنیم ما  به دو زبان عربی برای جهان اسلام و انگلیسی که درواقع  زبان بین المللی است منتشر می کنیم که نتیجه  مقایسه نهایی به سالهای بعد موکول می شود و همچنین کتاب ادبیات زبانشناسی، استعاره نگاهی  دیگر، نقد آثاردریدا پس از ساخت گرایان نوشته کوروش صفوی  بسیار مهم بود که توسط انتشارات انجمن به چاپ رسید واز طرف دیگر یک محقق ایرانی  روی صد سال  شعر المانی کار و  به فارسی ترجمه کرده که حدود چهار یا پنج جلد است که توسط انتشارات انجمن شاعران به چاپ رسیده است و همچنین باید بگویم که شاعران برجسته کشور گزیده آثار خود را قبل از اینکه به جای دیگری برای چاپ بدهند به انجمن شاعران ایران می سپارند .

v   در رابطه با صدا و سیمای شاعر که یکی از تولیدات مهم انجمن است توضییح دهید ؟

ما غیر از انتشارات، تولیدات شعری داریم که به عنوان پروژه ای است که صرفا خودمان ارائه کردیم و تصویب شد،وآن صدا و سیمای شاعربود، خیلی از شاعران معاصر که آنها را در زمان درک کردیم  شعرهایشان را با صدای خود نخواندند و ما با درک خلاء این مسئله بلافاصله توانستیم صدا و سیمای شاعران برجسته خود را تولید کنیم  که درواقع ویژه ما است و جای دیگری انجام نشده  و از افتخارات انجمن شاعران است . فیلم و صدای منوچهر آتشی و م آزاد را توانستیم بگیریم  که از تولیدات و افتخارات انجمن است و  همین طوردر بخش  صدای شاعر توانستیم  صدای استاد مشفق کاشانی و بسیاری از شاعران برجسته را تهیه  تهیه کنیم . در این زمینه ، صدا و سیما خودش تولیداتی داشت و به دلیل اینکه هدف اصلی انجمن پر کردن خلاء ها است ما سعی کردیم  یک کار مشترک با صدا سیما به انجام برسانیم  که در واقع کار علمی و کارگردانی آن را ما انجام دهیم  و چهار چوبی را که برای معرفی یک شاعر مفید است تهیه کنیم و من درخواست این امر  را به صدا و سیما دادم  و فعلا جوابی نگرفتیم و انجمن NGO  است و این کار هزینه زیادی می برد  درست است اهدافمان مهم است اما نمی توانیم هزینه کنیم ،اما نهاد های ذی ربط نباید بگزارند کاری را که ما برای آن اعلام امادگی کردیم  روی زمین بماند و باید پاسخی در این زمینه بدهند .

نام: نازنین

نام خانوادگی: نظام شهیدی

تاریخ آمد: 1/12/1333

تاریخ رفت:28/10/1383

آثار:

ماه را دوباره روشن کن / بر سه شنبه برف می‌بارد  /اما من معاصر بادها هستم

و بعد:

نازنین نظام شهیدی در اروميه متولد شد. خانواده او اهل ادبیات و شاعری بود. مادرش ویسه حبیب‌الهی خود شاعر و مشوق فرزندش در جدی گرفتن کار ادبی بود. نظام شهیدی تحت تأثیر مادرش شاعری را در نوجوانی آغاز کرد و در همان دوران به عنوان گوینده به رادیو تلویزیون مشهد رفت. تحصیلاتش را در رشته‌ زبان و ادبیات عرب تا مقطع کارشناسی ارشد در دانشگاه تهران به پایان برد.

پس از انقلاب نازنین نظام شهیدی به صورت حرفه‌ای به شعر ‌پرداخت و اشعار خود را در مجلات ادبی تهران منتشر ‌کرد. وی نخستین کتاب خود را با عنوان ماه را دوباره روشن کن در دهه شصت خورشیدی به چاپ رساند. نظام شهیدی با انتشار سومین کار خود بر سه‌شنبه برف می‌بارد به شهرت فراوانی رسید وبه "شاعر سه شنبه ها" شهرت یافت.

مرگ وی در ۲۸ دی ماه سال ۱۳۸۳ خورشیدی در سن پنجاه سالگی، ساعاتی بعد از شرکت در مراسم جایزه شعر کارنامه، در منزل نگار اسکندرفر بر اثر لغزش پا و اصابت سرش به میز اتفاق افتاد. جسد وی به مشهد منتقل و بنا به وصیت در کنار مادرش به خاک سپرده شد.

نام:   سیروس

نام خانوادگی: طاهباز

تاریخ آمد:2/10/1318

تاریخ رفت: 25/12/1377

آثار:

شاعر و آفتاب / بچه‌ها و کبوترها / باغ همیشه بهار / پیروزی بر شب / یادگار دوست/ تک‌ نگاری یوش / پردرد کوهستان / کماندار بزرگ کوهساران / مصیبت نویسنده بودن / تپه آویشن / درنای صلح / کتاب ماهی سیاه دانا / از پا نیفتاده / دنیا خانهٔ من است: منتخبی از شعر و نثر نیما / زنی تنها: درباره‌ زندگی و هنر فروغ

و بعد:

او در بندر انزلی متولد شد. در تهران و آبادان تحصیلات مقدماتی خود را گذراند و وارد دانشگاه تهران شد تا پزشکی بخواند. در سال ششم پزشکی را رها کرد و به سوی ادبیات جذب شد. طاهباز نخستین تجربه ادبی خود را با انتشار نشریه ادبی آرش آغاز کرد. او دراین نشریه آثار برجسته‌ ادبیات معاصر ایران را چاپ می‌کرد.

بین سال‌های ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۷ مدیریت انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را بر عهده داشت. طاهباز همچنین به گردآوری بیش از بیست هزار برگ از دست‌نوشته‌های نیمایوشیج پرداخت و در طول سی و پنج سال، با انتشار بیست و سه دفتر، توانست مجموعه‌ کامل شعرهای نیما و آثاری درباره او را منتشر سازد. وی در طول عمر کاری خود به ترجمه‌ برخی آثار برجسته ادبیات جهان همت گمارد که ترجمه آثاری از جان اشتاین‌بک، ارنست همینگوی، آرتور میلر و ساموئل بکت از آن جمله‌اند.

وی در طول زندگی خود چند بار جوایز مختلف ادبی را از آن خود کرد که جایزه‌ سیب طلایی دوسالانه‌ براتیسلاوا برای کتاب «باز هم زندگی کنیم» از آن جمله است.

سیروس طاهباز شبانگاه ۲۵ اسفند ۱۳۷۷ درگذشت.

به كوشش محمد مفتاحي، كتاب «زندگي و شعر م. آزاد» در راه است

كتاب «زندگي و شعر م. آزاد» به كوشش محمد مفتاحي منتشر مي‌شود.
، نگارش «زندگي و شعر م. آزاد» به پايان رسيده و در حال حاضر، در حال ويرايش است.

اين كتاب يكي از جلد‌هاي مجموعه‌ي به هم پيوسته‌اي است كه درباره‌ي زندگي و شعر شاعران از سوي نشر ثالث منتشر مي‌شود. تا كنون حدود 30 جلد از اين مجموعه درباره‌ي شاعراني چون احمد شاملو، هوشنگ ابتهاج (ه.ا. سايه) و فريدون مشيري به چاپ رسيده است.
مفتاحي درباره‌ي «زندگي و شعر م. ‌آزاد» گفت: تاكنون كاري اين‌چنين درباره‌ي م. آزاد صورت نگرفته است و اين كتاب يكي از كارهاي پراهميت اين مجموعه خواهد بود.
او اين كتاب را شامل نقد و بررسي تمام مجموعه‌هاي شعر، كارهاي كودك و روزنامه‌نگاري و درواقع‌، نماي كاملي از شاعري و زندگي محمود مشرف آزاد تهراني (م. آزاد) توصيف كرد.

«ديار شب»، «آيينه‏ها تهي ا‏ست»، «قصيده‌ي بلند باد»، «بهارزايي آهو»، «با من طلوع كن»، «گل باغ آشنايي» و «بايد عاشق شد و رفت» از مجموعه‌هاي شعر م. آزاد هستند، كه 29 دي‌ماه سال 84 درگذشت.
از سوي ديگر، مفتاحي از غيرقابل چاپ اعلام‌ شدن مجموعه‌ي شعر سوم خود خبر داد و گفت: اين مجموعه با عنوان «بر چراغ جهان فوت مي‌كنند» غيرقابل چاپ اعلام شده است.

اين شاعر در عين حال گفت، مجموعه‌ي شعر ديگري را هم براي چاپ آماده دارد كه در حال بررسي آن است و تلاش مي‌كند آن را در شكل و شمايلي درآورد كه مجوز بگيرد و توسط نشر ثالث منتشر شود.
او همچنين گفت، دو كتاب «بن‌بست» و «آخرين انسان» او كه در سال 83 چاپ شده بودند، تجديد چاپ خواهند شد.

منبع: ايسنا
تاريخ:88/11/28